PIV 2020 · 6954
★juĝ/i
★juĝ/i (tr)
1 ⚖ Decidi laŭleĝe, ĉu iu estas kulpa aŭ ne: juĝu mian aferon X; ĉefoj juĝas pro subaĉeto X; juĝi kiel arbitracianto; laŭ iliaj meritoj mi juĝos ilin X; ĝis kiam vi juĝos maljuste? X; la Eternulo juĝu inter vi k mi X; (f) juste juĝu vian proksimulon X; pri propra afero neniu juĝas libere Z; la historio juĝos lin senindulge.
2 Esprimi opinion, per kiu oni aprobas aŭ malaprobas iun aŭ ion: kiam oni juĝas pri homoj, oni devas ja konsideri iliajn kutimojn Z; la libristo, kiu juĝis la literaturan laboron de M. Z; juĝante laŭ la eksteraĵo Z; ne juĝu pri afero laŭ ĝia ekstero Z; arbon oni juĝas laŭ la fruktoj Z; la recenzisto juĝis tiun romanon ne sufiĉe severe. ☞ taksi, ŝati, ekzameni, mezuri.
3 Esprimi pri io aŭ iu opinion kun la celo kondamni: ebriulon k malsaĝulon oni ne juĝas Z; kiu kutimis ĉion juĝi, nenie povas rifuĝi Z; ne juĝu, tiam vi ne estos juĝata Z. ☞ kritiki, ĉikani.
juĝo
1 Laŭleĝa esploro de ies kulpeco aŭ praveco: ni kune iru al juĝo! X; ne eniru en juĝon kun via sklavo X; havu juĝon kontraŭ via patrino X; ne distingu vizaĝojn ĉe la juĝo X; kiu komencas juĝon, iras sub jugon Z; juĝo komencita paciĝon ne malhelpas Z; loko de juĝo Z; la sinjoroj de la juĝo pri morto k vivo Z; juĝo de Salomono (sagaca k justa); (religie) en la tago de la lasta Z, de la mondfina Z juĝo; la granda fina juĝo Z. Sin. juĝfaro. ☞ proceso.
2 ⚖ Decido, kiu sekvas tian esploron: mi juĝos vin laŭ la juĝoj kontraŭ la adultulinoj X; fari juĝon kontraŭ iu Z, super io Z; justaj estas viaj juĝoj X. ☞ verdikto.
3 Tuto de la sistemo, per kiu la leĝo estas aplikata al la homoj: aŭdu, kiel pardoneme la juĝo agas kun vi, malvirtulo! Z; kontraŭ nehavo eĉ juĝo silentas Z; la milita juĝo Z; ho mia Dio! jen mi jam estas transdonita al la juĝo! Z; ili venigos sur vin ĉiun punon, kiun povos liveri al ili la decidoj de la juĝo Z; fripona atestanto mokas la juĝon X. Sin. justico.
4 Opinio aproba aŭ malaproba: ellabori al si tute klaran juĝon pri io Z; mi petis ĉiujn amikojn esprimi ilian juĝon pri la lingvo Z; mian juĝon pri la ŝanĝoj mi prezentos al la kongreso Z; kiom da juĝantoj, tiom da juĝoj Z; tiu ideo devas trairi la juĝon de la publiko Z; ni eldiru pri tiuj versoj unuanime nian juĝon Z.
5 Ψ Mensa decido, per kiu oni konstatas opinion k deklaras ĝin ĝusta: laŭ Kantio, juĝo estas aplikado de aprioraj formoj al perceptoj ricevitaj tra sensoj; juĝo estas la psika aspekto de tio, kion gramatiko nomas propozicio.
juĝa. Rilata al juĝo: la juĝa ĉambro Z; mi faru juĝan analizon koncerne vin X; juĝa disputo Z, afero Z; juĝa seĝo Z; juĝe batali kun iu Z; pli valoras interkonsento, ol juĝa dokumento Z.
juĝado. Agado de tiu, kiu juĝas: ne faru maljustaĵon en la juĝado X; konsideri personojn ĉe juĝado estas ne bone X; dum la juĝado la akuzitino svenis.
juĝadi
1 Kutime, daŭre juĝi: ili juĝadis maljuste X.
2 ב Regadi: starigu al ni reĝon, por ke li juĝadu nin X.
juĝanto
1 Persono, kiu esprimas juĝan opinion: en la afero, kiu vin interesas, mi mem persone ne estas kompetenta juĝanto Z; vi ne rajtas esti samtempe juĝanto k juĝato; juĝanto decidas, kiel li vidas Z; juĝanto devas havi du orelojn Z.
2 Ĵuriano.
juĝantaro. Grupo da personoj, al kiu estas komisiita juĝi: membro de la decida juĝantaro Z; ĵura juĝantaro (ĉe asizo, = ĵurio).
juĝejo. Domo, ĉambro, kie oni juĝadas: la distrikta juĝejo Z; juĝeja servisto Z, oficisto Z. ☞ tribunalo, kortumo, areopago, forumo, agoro.
juĝisto
1 Persono, kies oficiala funkcio estas juĝadi: estas tamen profita afero esti juĝisto? Z; venos ŝtelisto al la juĝisto Z; arbitracia Z, paciga juĝisto; enketa juĝisto; ho kiu farus min juĝisto […], por ke al mi venu ĉiu homo, kiu havas plendon aŭ juĝan aferon, k por ke mi faru al li juston? X.
2 ב Militestro: instruiĝu, juĝistoj de la tero! X; la Eternulo starigis juĝistojn, kiuj savis ilin el la manoj de iliaj rabintoj X.
juĝista. Rilata al juĝisto(j): mi jam dek kvin jarojn sidas sur la juĝista seĝo Z.
juĝistaro
1 Tuto de la juĝistoj en lando, provinco ktp.
2 Tribunalo: la multestimata juĝistaro, kiu decidis pri vivo k morto Z.
★juĝoto. Tiu, kiun oni juĝos.
aljuĝi
1 Atribui post juĝado: mi aljuĝis la unuan premion al la leporo Z; la tribunalo aljuĝis al li la bienon, sed ne la urban domon. ☞ alskribi.
2 ✉ Atribui al tiu konkurencanto, kies prezoj estas plej favoraj, la plenumadon de adjudikita laboro, livero ks.
antaŭjuĝi. Formi al si opinion pri iu aŭ io, ne atendante maturan esploron: li antaŭjuĝis la decidon de la tribunalo k tre seniluziiĝis.
antaŭjuĝo. Juĝo rapide k supraĵe alprenita, sen antaŭa objektiva informiĝo: formetu tiun antaŭjuĝon Z; la glacia tavolo de antaŭjuĝoj estas rompita Z; antaŭjuĝoj kontraŭ E.; senantaŭjuĝa homo Z.
prijuĝi. Juĝi 2.
prijuĝo. Juĝo 4: proponi ion al la prijuĝo de la publiko Z; post matura prijuĝado Z.
proprajuĝe. Laŭ sia propra juĝkapablo: neniam mi havos la intencon proprajuĝe reformi E-on Z.