★ŝton/o

1 Natura, malmola petra aŭ minerala maso, ĝenerale negranda k movebla: sur la tero kuŝas ŝtono ^Z; trafis falĉilo sur ŝtonon ^Z (pf); forpreni la ŝtonojn de kampo; eĉ ŝtono verdiĝas, se ĝi longe ne moviĝas ^Z (pf); kiu rulas ŝtonon, al tiu ĝi revenos ^X; li alrulis grandan ŝtonon al la enirejo de la tombo ^N; ŝtono de falpuŝiĝo ^Z (pf); iu ĵetis ŝtonon tra la fenestro ^Z; per unu ŝtono oni du ĵetojn ne faras ^Z; kiu regalas per ŝtonoj, tiun oni dankas per bastonoj ^Z (pf); kiu el vi estas senpeka, tiu unua ĵetu sur ŝin ŝtonon ^N. ☞ roko, bloko, gruzo, sablo.

2 (f) Tia maso, rigardata kiel simbolo de ĝeno aŭ sensentemo: gast’ en tempo malĝusta estas ŝtono sur brusto ^Z; ŝtono defalis de mia brusto, kiam mi legis, ke […] ^Z; ĵeti ŝtonojn sur ies vojon; havi ŝtonon por koro ^K; tion kompatus eĉ la ŝtonoj!; kiu homo el vi, kies filo de li petos panon, donos al li ŝtonon? ^N; mi diras al vi, ke, se ĉi tiuj silentos, la ŝtonoj ekkrios ^N.

3 Ⓣ ⊕ Tiaj masoj, rigardataj kiel substanco aŭ materialo (plejofte kun loka aŭ uza difino). Sin. petro (pli malofte mineralo): ŝtono el Portlando, el Parizo; gipsoŝtono, kalkoŝtono, sabloŝtono; artefarita ŝtono (farita el kuncementita ŝtonpulvoro); Π tempaĝo de la splitita, de la tajlita, de la polurita ŝtono.

4 Granda peco el tia substanco, kruda aŭ hakita, uzata kiel religia, politika aŭ socia memorigilo: la starantaj ŝtonoj de Karnako (menhiroj); la ŝtono de Kaabo; ĉi tiu ŝtono, kiun mi starigis kiel monumenton, estos domo de Dio ^X; la domo de Izrael, iliaj pastroj k profetoj, kiuj diras al ŝtono: Vi min naskis! ^X; li estis oferota sur la ŝtono de sango en la arbareto ^Z; tomboŝtono; la ŝtono de Moab; mejloŝtono.

5 Peco el tiu substanco, kun difinita taŭga formo, uzata por la homaj bezonoj k precipe por konstruado: la kastelo estis konstruita el ŝtonoj ^Z; masonaĵo el kvadrataj ŝtonoj; Majstro, jen kiaj ŝtonoj, kiaj konstruaĵoj! ^N; ne estos lasita ĉi tie ŝtono sur ŝtono ^N; mi faros Jerusalemon amaso da ŝtonoj ^X; se vi faros al mi altaron, ne konstruu ĝin el ŝtonoj hakitaj ^X; bosa ŝtono (ŝtono orte hakita, prezentanta sur la antaŭa faco kvadratan bendon ĉizitan k lasanta elstari la boson); tranĉita ŝtono (konstrua ŝtonpeco, al kiu oni donis la geometrian formon, postulatan de ĝia loko en la muro aŭ volbo); bazangula ŝtono ^X (angulŝtono); ŝtono de muelilo, de akrigilo, malnova tomba ŝtono ^Z. (f) ĉiu alportas sian ŝtonon por la konstruo ^Z. ➞ ŝtonhakisto, ŝtonrompilo, ŝtontajlisto.

6 Malgranda peco el tiu substanco, rimarkinda pro apartaj, valoraj ecoj: multekosta ŝtono (gemo); prenu du oniksajn ŝtonojn ^X; gravurita ŝtono; li ne elpensis la filozofian ŝtonon ^Z, la ŝtonon de la Saĝuloj ^Z (kiu ŝanĝis ĉiujn metalojn en oron); ⚗ infera ŝtono (arĝenta nitrato).

7 Populara nomo de iaj sekreciaĵoj, havantaj formon aŭ malmolecon de ŝtono: li suferis la operacion de la ŝtono (☞ kalkuluso; ➞ litotomio); ŝtono en piro (➞ sklera).