★temp/o

1 Φ Unu el la du necesaj universalaj kategorioj de la homa menso, en kiu ĝi ordigas la sinsekvajn fenomenojn, k kiu estas konceptata kiel senfine granda k senfine dividebla. ☞ daŭro, spaco.

2 💡 Norma sistemo de referencoj, laŭ kiu oni esprimas la antaŭecan, postecan aŭ dumecan rilaton de du fenomenoj: sidera tempo (Vd sidera); suna tempo aŭ vera suna tempo (bazita sur la ŝajna moviĝo de Suno en la ĉielo; ➞ sunhorloĝo); meza suna tempo (bazita sur la ŝajna moviĝo de fiktiva suno, kiu moviĝus la tutan jaron je unuforma rapido: de 0 h ĝis 24h, ekde tagmezo); civila tempo (mezo suna tempo plus 12 horoj: de 0 h ĝis 24 h, ekde noktomezo); monda tempo, universala tempo (mll: UT; la civila tempo de la meridiano de Grenviĉo); la loka tempo (civila tempo en iu loko); kalkuli la tempon per egalaj k etaj partumoj ^B; la tempo de unu fermita sistemo varias kun ĝia rapideco. ☞ tago, horzono.

3 👥 La tuto de la daŭro, rigardata kiel senĉese fluanta de ia komenca ĝis ia fina punkto: tempo k eterneco – alforĝitaj al si reciproke en la daŭro de unu momento! ^Z (de la memmortigo); konsolon tempo donas al la koro ^Z; tempo toleras, sed vero aperas ^Z; verŝajne vi estas sola, se la tempo ŝajnas al vi tiel longa? ^B; tempo estas mono ^Z.

4 Iu pli-malpli difinita peco de la pasanta daŭro, mezurita fragmento de la imagata senfina linio, laŭlonge de kiu viciĝas la okazaĵoj: la nuna, la pasinta, la estonta tempo; kiom da tempo vi restos en la urbo? ^B; li mortis antaŭ nelonga tempo ^Z; peco da tempo ^Z; ⚥ Ψ tempo de reago, Ⓚ tempo de reakcio. ☞ jaro, monato, tago, horo, minuto, sekundo.

5 Pli-malpli difinita parto de la daŭro, asociita kun la ideo de apartaj okazaĵoj aŭ cirkonstancoj: en la tempo de la franca Revolucio ^B; en la bona malnova tempo ^Z; ĉirkaŭ la rikolta tempo ^Z; malnova historio, kiun mi aŭdis el la tempo de mia propra avino ^Z; en tempo de malvarmo ^Z; venos tempo malfacila, kia ne ekzistis de tiu tempo, kiam aperis homoj, ĝis la nuna tempo ^X; oni povas en la unua tempo tute ne uzi la artikolon ^Z; tiam estis la tempo, kiam la cikonioj formigras ^Z; ŝi komprenis la lingvon de la birdoj depost tia tempo, kiam ŝi flugis ^Z; en ĉiu tempo amiko amas ^Z; de tempo al tempo la flamo ekflagradis ^Z; (kun emfaza pluralo) la de longe pasintaj tempoj ĉiam havas grandan ĉarmon por tiuj, al kiuj la novaj tempoj alportis nenion krom larmoj k doloro ^Z; la pli maljunaj plendas pri la malboniĝo de la tempoj ^Z; vinmakuloj el la tempoj de ŝia avo ^Z; la prahistoriaj, geologiaj tempoj. ☞ aĝo, epoko, periodo, sezono. ➞ geokronologio.

6 Momento aŭ difinita peco de la daŭro, destinita aŭ aparte konvena por ia ago, plenumo, afero ks: bona estas vorto en la ĝusta tempo ^Z; jam estas tempo iri domen ^Z, estas tempo por ĉio; estas tempo por plori k tempo por ridi ^X; estas jam tempo, ke ni ekiru; nun venis la tempo, kiam devis komenciĝi la vespermanĝo ^Z; sed pli aŭ malpli frue venos la tempo, k tiam […] ^Z; nun ne estas ankoraŭ la tempo por tio ĉi ^Z; la tempo de la venĝo ^Z; via tempo de puno ankaŭ iam venos! ^Z. ☞ oportuna.

7 Disponebla parto de la daŭro, difinebla al ia okupo ks: tio akaparas tutan mian tempon; donu al mi iom pli da tempo; ŝi havis apenaŭ sufiĉe da tempo, por apogi sur ĝi sian ombrelon ^B; regajni la kontraŭvole perditan tempon ^Z; nu, vi ne ŝparis vian tempon!; tio ne okupos multe da tempo ^Z; vi ankoraŭ havas la tempon kuri ĝis la butiko; mi ne havas tempon hodiaŭ ^B; el sia tempo du partojn li faris, el kiuj li pasigis la unuan dormante k la duan nenion farante.

8 👥 Tenso.

9 = pulso: muzikaĵo je du, je tri tempoj.

10 = ritmo: tempo de marŝo, de menueto. ☞ kadenco, ritmo, takto.