PIV 2020 · 16159
★turn/i
★turn/i (tr)
1 Rotacie movi objekton ĉirkaŭ ĝia propra akso: turni la radon de puto; turni ŝlosilon en la seruro; turni la kapon dekstren; leporoj k kunikloj estis turnataj sur rostostango Z; la besto falis teren kun la nuko morte turnita B; Oresto (turnita al la scenejo) Z; (analoge) turni la paĝojn de libro B; turni krankon; turni la teron (per ŝpato); li turnas la manon ĉirkaŭ la frunto Z; Ⓚ turni la polarizan ebenon (☞ ĝiri 4); (f) turni al iu la kapon (doni impreson de vertiĝo); se nur ni ne turnos al ni la kapon Z (se ni restas serenaj, sobraj); li estis belulo k turnis la kapojn al la virinoj B (malsaĝigis ilin); ne turnu plu al mi la kapon! Z.
2 Fari, ke objekto aŭ estaĵo ŝanĝu sian direkton per ia rotacia movo: li turnis la portreton de la avo al la muro Z; la vento turnis la ventoflagon suden; turni posten la ĉevalon B; li turnas al li sian dorson Z; ŝi turnis la okulojn al la fenestro; la kongreso, al kiu estas turnitaj la okuloj de la mondo Z; (f) turni sian rigardon al io; turni la atenton sur tiun malfacilaĵon Z; mi turnas vian atenton, ke […] Z; turni vian atenton, ke mi skribis Z; turni k returni ideon en ĉiu direkto.
3 (f) Meti en novan formon, kondiĉon, staton: la edziĝo de la princo devis alporti al ŝi la morton k turni ŝin en ŝaŭmon sur la maro Z; ĉi tiu mizera karno, kiun la tempo turnos en polvon. ☞ transformi, metamorfozi.
4 Ⓣ Surfilmigi per kamerao: turni filmon, scenon de filmo, la eksteraĵojn.
sin turni
1 Rotacie movi sian korpon: sin turni sur la kalkano Z; ŝi turnis sin al Marta Z; levinte la manon, li turnis sin al la kvar partoj de la mondo B; adiaŭ! turnu vin al mi k donu elkoran vorton de disiĝo! Z.
2 Alpreni novan direkton: tie la karavano turnis sin al la sudo; mi rigardis, ĉu la ventoflago sin turnas Z; turnu vin kontraŭ viaj veraj malamikoj!; (f) la fortuno povas forlasi nin, eĉ sin turni kontraŭ ni B; kontraŭ mi mem sin turnis mia ruzo.
3 Direkti al iu sian penson aŭ kredon: infano, kiu rapide turnas sin de la doninto al la dono Z; mi turnas min al vi kun peto Z; por ĉiuj informoj turnu vin al la delegito; kien ajn li sin turnos, li sukcesos X; kien vi vin turnos, ĉie malbone Z; ne turnu vin al idoloj! X; (analoge) mia voĉo sin turnas al la homoj X; lia atento baldaŭ sin turnis al ni.
turno. Movo de iu, kiu turnas ion: fari turnon de la ŝlosilo; kiel per turno de la mano ĉio forpasis Z (kun magia subiteco).
turna. Rilata al turno: turna povo de molekuloj; tio restos grava k turna momento en la historio de nia afero Z.
turnado. Serio da turnoj: la turnado de la rado de muelilo.
turnadi. Daŭre aŭ ripete turni: nur siajn okulojn ŝi povis turnadi ĉirkaŭen Z; la reĝo sin turnadis k returnadis antaŭ la spegulo Z; li sin kuŝigis k turnadis sin en diversaj flankoj, por trovi la plej bonan kuŝmanieron Z.
turnebla. Tia, ke oni povas ĝin turni: turnebla ponto; facile turnebla boato.
turniĝi
1 Moviĝi ĉirkaŭ sia propra akso: Tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso k rondiras ĉirkaŭ Suno; la radoj rapide turniĝis; pordo turniĝas sur sia hoko Z; la turbo turniĝis Z; la ŝipeto turniĝis ĉirkaŭ si mem Z; (f) mia kapo turniĝas Z.
2 Transformiĝi: demono povas turniĝi en anĝelon Z; li mortis k turniĝis en polvon Z; lia amo tuj turniĝis en malamon.
turniĝo. Movo de iu, io turniĝanta: ili malfermiĝadis k fermiĝadis laŭ la turniĝoj de la edzo Z; li povosciis fari ĉiaspecajn turniĝojn k moviĝojn en la akvo Z; mi ne rimarkis la vaporturniĝojn B. ➞ turnomalsano.
turniĝadi
1 Multfoje turniĝi: la neĝo turniĝadis Z; nia tero turniĝadis en la maldensa aero Z; la sablo turniĝadis ĉirkaŭ li Z; la ŝipo turniĝadis tri aŭ kvar fojojn k pleniĝis de akvo Z; junaj fraŭlinoj turniĝadis en gaja danco Z.
2 Turnadi sian korpon en tordaj movoj: turniĝadi kiel serpento Z; li febre turniĝadis sur sia lito.
turnita. Havanta ian direkton: li aliris al la pordego, kiu estis turnita orienten X; la randoj de la ĉinaj tegmentoj estas turnitaj supren Z.
ĉirkaŭturni. Aldoni maŝon en trikado, volvante la lanfadenon unu fojon ĉirkaŭ la trikilon.
deturni. Turni al alia flanko, direkto: de ĉiuj viaj abomenindaĵoj deturnu vian vizaĝon X; vi deturnas de mi vian rigardon, Amalio? Z; mi skribos al li, ke mi deturnas de li mian manon Z; deturni la fluon de rivero; deturni iun de la ĝusta vojo.
deturni sin
1 Turni sian korpon en alia direkto: vi tremas, vi vin deturnas? Z.
2 (f) Turni sian penson aŭ kredon al alia objekto: timu Dion k deturnu vin de malbono X; mi ne deturnas min de la ordonoj de Liaj lipoj X; ŝi deturnis sin de sia devo.
deturniĝi
1 Iĝi deturnita: loĝu ĉe mi kelkan tempon, ĝis la kolero de via frato deturniĝos de vi Z.
2 Deturni sin: li simple faras al vi grimacon, kiam vi deturniĝas Z.
elturni sin, elturniĝi. Per lerta manovro eliri el (malfacilaĵo ks): neniom plu da mensogoj, ne elturniĝu!; mi ne konas situacion, el kiu li ne scius elturniĝi.
elturniĝo. Ago aŭ parolo, per kiu oni elturniĝas: jen bela elturniĝo, sed rekta respondo estus pli utila.
elturniĝema. Kapabla facile k rapide elturniĝi: elturniĝema ruzulo.
forturni. Turni for de: ili forturnos viajn filojn de Mi X.
forturniĝi. Sin turni for de: mia amato forturniĝis k malaperis X; teruritaj estos ĉiuj miaj malamikoj, ili forturniĝos X.
returni. Turni en la kontraŭa direkto: Bileam ekbatis la azeninon, por returni ĝin sur la vojon X; ŝi sin returnis por rigardi la lumon Z.
returniĝi. Turni sin en kontraŭa direkto: de la parol’ de tiu viro mia koro subite returniĝis Z.
returne
1 En la kontraŭa direkto revenante al la deira punkto: Josuo iris returne hejmen X; ili flugadis en la turon k returne Z; li direktis la boaton returne Z; nun ni devas iri returne Z.
2 (f) Revenante al la antaŭa stato, posedateco: se vi volas ricevi returne la projektojn […] Z; li prenis la galoŝojn returne Z; ricevi returne la homan formon Z; mi iros returne al mia mizero Z.
returnebla. Tia, ke oni povas ĝin returni, inversigi: returnebla derivaĵo; ne returnebla termodinamika procedo.
sendeturne. Restante en la sama direkto: vin mi rigardados sendeturne Z.
transturni. Per turno fari, ke io prezentu sian transan flankon: transturni la paĝojn de libro.
akvoturniĝo. Loko, kie akvo rapide turniĝas: la akvoturniĝo de Taĥo volis vin engluti Z.
akvoturnuloj. Turbelarioj.
boltoturnilo Ⓣ Boltilo.
diskoturnilo. Aparato por aŭdigi ebonitajn aŭ vinilajn diskojn.
frontoturno ⚔ Manovro, per kiu trupo ŝanĝas la direkton de sia marŝo, progresado, atako aŭ pafado.
kapturno ⚕ Malsaneca sento pri nefirmeco en la spaco, k pri manko de ekvilibro, pro kiu ŝajnas turniĝi la objektoj ĉirkaŭ la malsanulo: havi Z, ricevi Z, senti kapturnon Z; sentigi kapturnon al iu Z; mi ricevas kapturnon, kiam mi nur suprenrigardas al li Z; (f) la vido de la multaj grandvaloraĵoj povis simple kaŭzi kapturnon Z; liberigu la frunton mian de l’ kapturno, kiu sur glita vojeto min al la mortintoj tiras! Z.
kapturna. Kaŭzanta kapturnon: leviĝi ĝis kapturna alto; rigardi en kapturnan profundon Z; flugadi en kapturna valso sur la brilantaj pargetoj Z; (f) ŝia mano leviĝadis k malleviĝadis kvazaŭ de ia kapturna penso Z; ia febra kapturna penso Z; kial meze en la kapturna feliĉego mi estas tiel malvarma? Z.
kapturniĝo. Kapturno: li ricevis kapturniĝon, kiam li pensis pri tio Z; meti iun en kapturniĝon Z.
sencoturno. Speco de vortludo, en kiu oni uzas unu saman vorton en du malsamaj signifoj.
sortoturno. Subita ŝanĝiĝo de ies sorto.
ŝraŭbturnilo = ŝraŭbilo.
vojturno. Loko, kie vojo ŝanĝas sian direkton.